bessen en zaden

Ik ben al siertuin lesgever bij Velt. Voor mij houdt dat in mijn kennis delen over de eetbare siertuin, eetbare wilde planten en kruiden.
Omdat ik het leuk vind om nieuwe dingen uit te proberen heb ik me opgegeven als lesgever voeding.
Ik heb theorie examen gedaan en gehaald. Een praktijk examen moest ik zelf organiseren. Het moest een soort kookworkshop worden en een van de bestuursleden van Velt Nijmegen komt  het beoordelen.
Ik heb een datum geprikt (29 september, vandaag dus) en de naam gekozen. Koken met (on)kruid is de titel van de workshop. De workshop was na een paar dagen volgeboekt en er staan 4 mensen op de wachtlijst.
Ik ben al weken bezig met workshop, recepten zoeken, uitproberen. De hele workshop afspelen in mijn hoofd. Gaat dit recept wel werken, is dat wel haalbaar. Jan, mijn partner, is op vakantie gegaan. Hij was wel van plan om nog een paar dagen weg te gaan , maar mijn lichtelijk obsessieve gedrag heeft de knoop snel doorgehakt. Hij klaagde dat ik niet luister, dat ik kortaf ben enz. Eerlijk gezegd was ik blij dat hij weg was. Dan kan ik me vol concentreren op de workshop. Wat heb ik genoten. Zowel van de voorbereiding als van de ochtend zelf.
En ik heb waarschijnlijk het meeste geleerd van allemaal. Ik ben rozenbottels gaan plukken voor de rozenbottelmosterd (heerlijk), ik heb meidoornbessen geplukt voor de meidoorn/vlierbessensaus, (lekker) Ik heb brandnetelchips gemaakt (aanrader). Bovendien heb ik me verdiept in zaden. Teunisbloemzaad is vrij makkelijk te oogsten en te gebruiken als maanzaad, misschien nog wel gezonder dan maanzaad. De zaden van de wilde wortel zijn ook erg lekker en te gebruiken om bijvoorbeeld azijn op smaak te maken. De zaden van spring balsemien zijn ook erg lekker en te verwerken in allerlei gerechten. Ik heb venuselixer gemaakt, dat is appelazijn met appelschijfjes, sleedoornbessen, o.i.kers bloem en zaad, divers groen, ginkgoblad, weegbree, rozemarijn, sumac, mosterdzaad en ........Zeven na 6 weken.
Ik heb ook ontdekt dat zelf appelazijn maken, super makkelijk is. Appels in stukjes snijden in een grote pot, water bijvoegen zodat appeltjes onderstaan. Na een paar dagen gaat het gisten en daarna wordt het zuur. Met die appelazijn kun je weer variëren met allerei bessen en zaden die op dit moment in overvloed zijn.
Er is maar een nadeel. Hoe meer ik weet, des te meer werk ik heb. Want je vindt het al snel jammer om iets niet te gebruiken wat in overvloed voor je neus hangt.

Het verborgene

Deze zomer publiceerde de wetenschapsredactie van het NRC  de serie: "Het verborgene". Het laatste artikel in deze serie gaat over kankergezwellen. Kun je kanker hebben zonder dat het ooit ontdekt wordt? En kun je oud worden met kanker gezwllen in je lijf?  Ja dat kan.
Je lichaam maakt de hele dag kankercellen,  deze cellen worden niet altijd opgeruimd en ontwikkelen zich tot (kleine) tumoren, die niet of nooit opgemerkt worden. Of die weer verdwijnen. Om een voorbeeld te geven. In 1987 werd bij een autopsie bij bijna 40% van de vrouwelijke veertigers, die door een niet aan kanker gerelateerde oorzaak waren overleden, kankergezwellen in de borst aangetroffen.
Er worden in het artikel een aantal voorbeelden genoemd van gevallen waarin een grote tumor weer verdwijnt. In een van de gevallen ontstaat in de weggesneden tumor een ontsteking. De man kreeg hoge koorts en de tumor verdween.
Dat deed mij denken aan een opmerking van de meridiaantherapeut. Een paar keer per jaar worden mijn meridianen gereinigd. Het doet er niet toe of ik dat geloof of niet. De resultaten zijn opmerkelijk. Sinds mijn hersenschudding had ik reglmatig last van ernstige migraine. Daar ben ik nu bijna van af door de meridiaantherapie. Een aanval duurt nu nog maar 4 uur en zal helemaal gaan verdwijnen volgens de therapeut.
Ik vraag de meridiaantherapeut of hij ook mensen met kanker behandeld. Hij antwoord bevestigend en vertelt dat het niet geneest maar de kwaliteit van leven verbeterd zeker. Hij heeft ontdekt dat mensen met kanker drie symptomen gemeen hebben: ze zijn in meer of mindere mate depressief, het zijn slechte slapers en nu komt het, ze zijn nooit ziek, ze hebben nog nooit hoge koorts gehad.
Er wordt steeds meer gekeken naar de rol van je immuunsysteem bij het ontstaan en behandelen van kanker. Men probeert het afweersysteem van de patiënt tegen kanker te mobiliseren.
Maar wat ik niet snap: als je nooit ziek bent en geen hoge koorts krijgt zou je denken dat je afweersysteem goed is. En een goed werkend afweersysteem zou kunnen voorkomen dat er kanker ontstaat uit de vele ontspoorde cellen die we maken?
Voor mij is weer een klein luikje van het verborgene opengegaan, maar het grootste deel blijft verborgen.
Dus toch maar weer vol inzetten op preventie en verder zoeken naar gezondheid. Wat is dat en wat moet je er allemaal voor doen. En wat niet.
Zoals de Britse bioloog Mel Greaves van The Institute of Cancer Research in Londen zegt: we leven een te exotisch leven dat niet past bij onze genetische erfenis.

Hoeveel?

In mijn blog van 17 juni schrijf ik over de enorme eetbare plantenkennis van orang oetans. Niet alleen kennis, ze eten ook 400 verschillende soorten plantaardig voedsel. En over het enorme gebrek aan biodiversiteit in onze keukens, met onze gemiddeld 20 verschillende soorten plantaardige voeding. Ik was benieuwd hoeveel verschillende soorten planten ik zelf eet.
Het wordt een heel saaie blog: groenten; tomaat, komkommer, sla, ijskruid, embiri-biri, courgette, slabonen, snijbiet, prei, ui, koolraap, boernkool, zuurkool, paksoi, koolrabi, spruitjes, rode biet, meiraapjes, ramenas, mierikswortel, broccoli, spinazie, chinese kool, wortel, aardappel, zoete aardappel, knolselderij, knoflook, yacon, rabarber, avocado, zuring , mais(33)
Fruit; appel, sinaasappel, banaan, mandarijn, ananas, kersen, ananaskers, frambozen, bramen, pruimen, mango, bessen, citroen, peer, druiven, kiwi's, vijg, kweepeer, mispel(19)
In de kruidenthee: dropplant, agrimonie, kamille, citroenverbena, turkse drakekop, heilig basilicum, duizendblad, calamintha, medoorn, hibiscus, cistus incanus, nepeta cataria, citroenmelisse, moerasspirea, vlierbloesem, citroengras, bosandoorn, calendula, roos, brandnetel, venkel, heemst, kaasjeskruid, wilde wortel, theehortensia, ananassalie, viburnum setigerum, smalle weegbree, lindebloesem, munt, boombasilicum, majoraan(32).
Verder in de smoothie, sla, pesto of soep: look zonder look, silene vulgaris, malva verticillata crispa, basilicum, duizendblad, o.i. kers, paardnebloem, brandnetel, madeliefje, aptenia cordifolia, waterpastinaak, mosterdblad, peterselie, rozemarijm, salie, selderij, lavas, curcuma, kaneel, engelwortel, chinese chrysant, diverse looksoorten, Tulbaghia bloem, roomse kervel, yacon, oregano, zanthoxyllum, hosta, toona sinensis, spilanthes (30)
Dit zijn samen 114 verschillende soorten. Ik ben er vast wel een paar vergeten. Maar tot de 400 kom ik (nog) niet.

leefstijl

Mijn zoon en de vriend van mijn dochter gaan de Marmotte fietsen. Dat is een zware fietstocht in de franse alpen; 5000 hoogtemeters en 180 km binnen 8 uur. Mijn zoon heeft een huisje gehuurd en bijna de hele familie gaat mee. De finish is op de Alpe d'Huez. Die wil ik nog altijd graag een keer opfietsen. Op het laatste moment toch maar mijn racefiets mee. Sinds ik verhuisd ben, drie jaar geleden heb ik niet meer op mijn racefiets gefietst. Ik fiets een tochtje in de bergen om even te oefenen, vooral die vaste voeten beangstigen me. Ik ben altijd bang dat ik vergeet uit te klikken. Het gaat goed, ik geniet weer op mijn racefiets. Lekker is dat zo'n licht fietsje.
De dag erna, staat de Alpe d'Huez op mijn programma. Zonder afstappen boven komen is het enige criterium. En dat is gelukt, ik snap er zelf ook niet veel van, niet getraind, geen kramp, geen hongerklop en in een uur en een kwartier ben ik boven. Als ik terug kom ga ik koken voor de hele familie. Niemand is trouwens erg onder de indruk dat ik het gehaald heb.  Ik heb de dag erna ook geen spierpijn.  Ik vertel dit allemaal niet om op te scheppen, maar omdat dit voor mij weer een soort bewijs is dat leeftijd niet zoveel zegt als je goed voor jezelf zorgt. En dat je met een goede voeding heel fit kunt worden. Het zal best een keer minder worden over een aantal jaren maar nu nog niet.
Een vriendin van mijn dochter is ook mee met haar vriend. Ze werken beide als specialist (chirurg en internist) in opleiding in een ziekenhuis. Het lijkt mij moeilijk als arts om zoveel mensen te behandelen die een ziekte hebben die veroorzaakt wordt door leefstijl, dus te voorkomen is. Dat vinden ze ook heel lastig. Ze vertellen dat er veel mensen in het ziekenhuis komen met zogenaamde etalagebenen. De beste remedie is twee maal per week een uur lopen. Maar een operatie kan ook. Veel mensen hebben liever een operatie, want dat lopen dat doen ze toch niet.
Er wordt een een nieuw bijvak aangeboden bij de geneeskundestudie; leefstijlgeneeskunde.. Het populairste bijvak ooit. Wellicht gaat dat een volledige arts opleiding worden in de toekomst. Ik hoop dat het ertoe zal leiden dat de mensen die dat nodig hebben hulp krijgen om voor een gezondere leefwijze te kiezen.
Want ik gun iedereen het heerlijke gevoel dat je hebt als je fit en veerkrachtig bent.

open tuin

Afgelopen week had ik open tuin voor de aanwezigen van de lezing die ik in Hemmen gegeven heb. Hemmen is vlakbij waar ik woon. Iedereen die zich had opgegeven is gekomen en bracht soms ook nog iemand mee. Ik ben een jaar of 10 bezig met kruiden, maar de belangstelling verrast me. Ik zou ook veel meer kruidencursussen kunnen geven dan ik nu doe, maar ik wil graag dat elke cursus ook voor mij bijzonder is. Het enthousiasme onder de aanwezige vrouwen is enorm. Veel van de vrouwen zijn ook begonnen met kruiden te drogen voor kruidenthee. Er is een enorme leergierigheid. Gaan we eindelijk de bijna verloren gegane kennis over kruiden en eetbare wilde planten weer toepassen?

Door de rondleiding ga ik ook anders naar mijn tuin kijken. Ik vind de tuin best een strijd, tegen slakken, kou, droogte. Er zijn veel planten verdwenen, door kou, slakken. Maar dat weten de bezoekers niet. Die kijken naar wat er is. En wat er is, is een samenwerking van mij en de natuur.Wat er is, is een tuin die stoelt op de uitgangspunten van een voedselbos, die inspeelt op wildplukwandelingen en aparte vergeten groenten, kruidenthee uit eigen tuin, een tuinapotheek en een natuurreservaat voor vogels en andere kleine vliegertjes, een rijk leven onder de grond en ook nog een mooie tuin.

Voor de open tuin ga ik wel nadenken over wat ik ga vertellen. Net als bij een lezing wil ik met iets beginnen waardoor mensen geraakt worden.

Ik begin met diversiteit. Diversiteit is niet alleen voor de natuur heel belangrijk. Maar ook voor onze gezondheid. Gemiddeld eten wij zo'n 20 verschillende soorten groenten en fruit. In het oerwoud levende orang oetans eten 400 verschillende soorten blad, bessen, noten enz. Ze kennen ze allemaal. Een diverser dieet zou onze weerstand enorm kunnen verbeteren. 

Op dit moment levert mijn tuin een enorme diversiteit aan eetbare bloemen en blad. Ik ben met een catalogus bezig en heb nu 100 planten beschreven maar nog niet klaar. Ik weet niet hoeveel van die planten ik echt gebruik, maar ik verzamel op dit moment wel elke dag kruiden om te drogen en planten om te verwerken in het eten, in soepen, sauzen en pesto. Ik zal eens tellen hoeveel verschillende planten ik eet. 

earth keeper

Ik ben gevraagd om een lezing te geven voor Velt Eindhoven. De lezing gaat over mijn tuin vroeger en nu en over hoe en waarom mijn kijk op tuinieren veranderd is. De titel van de lezing is "struin in de (on)kruidentuin". Een paar dagen voor een lezing ben ik veel in gedachten bezig met de lezing. Ik wil graag voor mezelf duidelijk hebben wat ik wil bereiken met de lezing. Wat zou ik graag willen dat de mensen gaan doen als ze weer thuis zijn?  Waarmee kan ik inspireren? Als ik dat duidelijk heb, gaat de lezing eigenlijk vanzelf. Dat is voor mij de rode draad.
In dit geval zit ik met een aantal ideeën in mijn hoofd. Ik denk aan het artikel in de krant, paar weken geleden over de afname van natuurgebieden en hoe zorgelijk dat is. Ik denk aan de Zweedse bioloog die zegt: "Wie elk natuurreservaat winst vindt, heeft de hoop eigenlijk al opgegeven. " Ik denk aan de film "down to earth". In de film gaat een echtpaar met jonge kinderen op zoek naar earthkeepers, hoeders van de aarde. Earthkeepers in de film zijn mensen die nog leven in harmonie met de natuur, onaangetast door door de mens gemaakte wetten en religies.
Ik vond het wel een mooie film, maar was toch teleurgesteld. Het ging niet echt over earthkeeping. Ik had een boodschap verwacht. Het zijn bijzondere mensen, die earthkeepers, maar wat gaan we doen om de aarde te behouden en nog mooier te maken?
Later bedacht ik dat ik zelf aan de slag moet. Ik kan ook een eartkeeper zijn. Iedereen kan een earthkeeper zijn.Iedereen kan zich op zijn of haar manier inspannen om de aarde mooier te maken. We moeten niet focussen op natuurgebieden. Je kunt beginnen in je tuin, het stukje aarde waar jij voor mag zorgen. Werk samen met de natuur.
Omdat ik herborist ben, vragen mensen mij vaak:ik heb heel veel van een bepaalde plant in mijn tuin, heb ik die plant soms nodig?  Jij niet , maar de aarde in je tuin wel. Wat mensen onkruid noemen verschijnt meestal niet voor niets op die plek in de tuin. Veel zogenaamde onkruiden halen stoffen diep uit de bodem omdat die stoffen op die plaats in de tuin ontbreken. Bijvoorbeeld heermoes of ridderzuring. Beide planten hebben diepe wortels, ridderzuring tot wel 2.50 meter. Je kunt het beste het onkruid afknippen en laten liggen zodat de stoffen in de bodem kunnen komen. Bovendien leeft op ieder zogenaamd onkruid weer een ander beestje, dat een rol heeft in het ecosysteem. In tegenstelling tot de mens? Ik heb het idee dat we  totaal nutteloos zijn in het ecosysteem. Laten we ons stinkende best doen om de aarde zo min mogelijk te vervuilen en door het beheer van onze tuinen iets moois toe voegen aan de natuur. Ik streef ernaar een eartkeeper te zijn.

reizen?

Een tuin is als een reis: zegt Monty Don. Monty Don presenteert tuinprogramma's op de BBC en doet deze uitspraak in het tuinprogramma: Big dreams, small spaces.
In het weekend hadden we vrienden op de fiets gasten uit België. Aan de telefoon vraag ik of ze willen mee eten. Ze gaan "op restaurant". Later blijkt dat ze vegetarisch eten en daarom niet mee durfden te eten. Bovendien waren ze erg verrast door de vraag, dat hadden ze nog niet eerder meegemaakt.
Ze komen om ongeveer half elf terug uit Wageningen. Ik vraag of ze zin hebben nog een glas wijn met ons te drinken. Het zijn erg leuke gasten en het wordt laat voor we naar bed gaan.
Ria en Stephaan zijn beiden docent in het hoger onderwijs. Ria reist heel graag en net als Jan ook naar de zogenaamde moeilijke landen. Stephaan gaat af en toe mee, maar is geen echte reiziger. Ik luister naar de verhalen van Ria en Jan over de stank, het vuil op straat en de zichtbare ellende van de mensen in India. De mensen die ondanks hun vaak uitzichtloze en in onze ogen ellendige situatie, opmerkelijk vrolijk zijn. Op de foto's die Jan maakt zie je geen "zielige "mensen. Toch vraag ik me af waarom je naar zulke landen wil. Wat maakt de ene mens een reiziger en de andere een vakantieganger. Welke karaktereigenschappen passen bij de reiziger? Wat hebben Jan en Ria wat ik niet heb? En wat heb ik dat Jan en Ria niet hebben.  Het klinkt erg avontuurlijk, op zoek naar het onbekende. Het zou kunnen dat ik dat niet heb. Ik moet bekennen dat ik het heerlijk vind als ik de weg weet. Ook al fiets ik er elke dag, ik zie altijd weer iets nieuws. Als Jan en ik aan het fietsen zijn, zeg ik heel vaak:"volgens mij ben ik hier nog nooit geweest".  Dat is niet zo, maar voor mij voelt het zo. Toen ik bovenstaande uitspraak hoorde van Monty,  luchtte mij dat op. Zie je wel, ik ben wel avontuurlijk. Alleen vertaal ik dat in mijn tuin.
Mijn tuin is als een reis. Een reis die nog jaren gaat duren, een reis met vallen en opstaan. Een reis met vergezichten en mooie close-ups. Een reis waar ik elke avond weer geniet van die schitterende luchten, Een reis van hard werken en uitrusten. Een reis waar ik elke dag weer van geniet. Een reis vol big dreams en in dit geval ook best een big space.