Vier de zomer

Met wind mee kom ik terugfietsen uit Maurik. Ik was uitgenodigd door Pauline en Laurens om een wildpluk wandeling te begeleiden in de Fruittuin. De hele weg naar huis word ik begeleid door prachtige dreigende luchten. Af en toe haal ik wel 25 km per uur, zo hard waait het. Als ik de sleutel omdraai van mijn fietsenschuur begint het hard te regenen. Dat heb ik vaker. Is dat een teken dat ik een geluksvogel ben?  Is er iemand die de bui vast houdt tot ik thuis ben of kan ik goed timen. Als ik een kwartier later was vertrokken uit Maurik was ik in Opheusden overvallen door de bui. Vaak genoeg regen ik wel nat. Het geeft een goed gevoel, net op tijd voor de bui binnen zijn. 

De zomer, daar heb ik naar uitgekeken. De uittocht is begonnen. Ik zie de mensen een voor een vertrekken. Dat betekent dat het stiller en leger wordt. Dat betekent dat ik eindelijk tijd heb voor de tuin. Bij het ontbijt verheug ik mij op een lege dag. Eindelijk ook tijd om een uurtje in de hangmat te dutten met een tak in de buurt om de hangmat in beweging te zetten. Terwijl ik in de hangmat lig, zoemt er een zweefvlieg die op mijn ooghoogte in de lucht blijft hangen. 

De zomer dat is vazen vullen met bloemen. Bloemen die bezweken zijn onder de regendruppels of die over het pad hangen pluk ik af en krijgen een tweede leven in dit gevulde vazen op diverse plekken in huis en buiten. 

De zomer dat is eindelijk rijpe tomaten. Ik ben zo benieuwd naar alle verschillende soorten die ik heb gezaaid. Ik heb een stuk of 6 courgetteplanten, die zijn bij mij altijd heel pietluttig. Ik maar zoeken naar wat er nu weer is. Te warm, te koud, te droog, te nat. Ik weet het niet, ze doen het nog niet goed. Soms krijgen ze ineens zin en heb ik heel veel courgettes. Komkommer doet het dit jaar wel goed. Eind van de week kan ik boontjes eten. De knoflook is een succes dit jaar. Vooral de olifantenknoflook is geweldig. 

De zomer dat is veel kruiden oogsten voor kruidenthee. De Turkse drakekop heeft samen met mij de strijd gewonnen tegen de slakken. Japanse wijnbes en bramen zijn er dit jaar overvloedig en de bramen zijn heel groot. 

De zomer dat is fluitende vogels, zoemende insecten , bloemen in allerlei kleuren en ritselende ratelpopulier doen mij vergeten wat ik nog allemaal moet en laten mij stilstaan in verwondering.

Mijn boek

In de boekwinkel kijk ik altijd bij de afdeling natuur Er wordt tegenwoordig veel geschreven over natuur, bomen, insecten in en om het huis. Gelukkig maar. Dat betekent dat veel mensen zich bezighouden met wat ons omringt en verwonderd. Bij sommige titels gaat het kriebelen, Ik voel een bepaalde onrust. Ik wil eigenlijk snel naar huis om te gaan schrijven. Bijvoorbeeld bij boeken met titels als: : "Een jaar in de tuin van Sonja".  Best een leuke titel voor een boek. Ik heb het gevoel dat hoe langer ik wacht met mijn boek, des te meer er al geschreven is. Wat betekent dat voor mijn boek?  Misschien is het wel overbodig tegen de tijd dat het eindelijk een keer af. Maar ik wil heel graag een boek schrijven, ik heb zoveel te vertellen.

Ik heb veel te vertellen over mijn tuin, die nu op haar mooist is met o.a. volop duizendblad, wilde peen, sint-janskruid, moerasspirea, dropplant, wild kattenkruid, bloeiend peperkruid en allerlei fruitsoorten. De tuin die mij telkens weer verrast. De tuin die mij heeft leren kijken en luisteren en zelf voor oplossingen zorgt. De tuin die mij gezond en fit houdt door de kruiden die ik dagelijks gebruik. De tuin waar ik dagelijks kruiden pluk om te drogen voor kruidenthee. De tuin waar ik zielsgelukkig van wordt. Mijn tuin die mij zoveel werk bezorgd dat ik geen tijd heb om te schrijven.  

ode aan de twijfelaar

Ik kan het bijna niet geloven. Het is echt waar. In het NRC lees ik dat de overheid een groep van maar liefst 35 mensen in dienst heeft om ongewenste informatie over vaccins en vaccineren te blokkeren op social media. Deze groep is al in 2017 aangesteld om de vaccinatiegraad op te krikken. Dat kwam goed van pas in coronatijd. De "Denktank" gaat actief op zoek naar desinformatie. Een huisarts die zijn patiënten een brief stuurt over het vaccineren van kinderen wordt op de vingers getikt. Hij vraagt ouders goed na te denken over het nut en noodzaak van het vaccineren van kinderen omdat er niets bekend is over de gevolgen op lange termijn. Maar uiteraard is het hun eigen keuze. Dan ben je een goede arts, je zet voor zover dat kan, uiteen wat de voor- en nadelen zijn en laat mensen zelf een keuze maken. De "Denktank" desinformatie denkt daar anders over. Alles wat mensen aan het twijfelen kan brengen moet geweerd worden. 

Ik voelde me erg alleen staan in mijn verzet tegen vaccineren. Nu snap ik waarom. De artsen en wetenschappers die kritische kanttekeningen plaatsten bij het coronabeleid van de overheid zagen hun posts voortdurend verwijderd worden. Soms werd zelfs hun profiel verwijderd. 

Net als ik zullen deze mensen zich behoorlijk machteloos hebben gevoeld. Voortdurend was er ook dat stemmetje, stel nou dat je het helemaal mis hebt. Stel nou dat corona geen welvaartsziekte is die vooral mensen met overgewicht treft in slechte conditie. Stel nou..

Toch wel bang voor boze reacties hing ik het niet aan de grote klok dat ik me niet wilde laten vaccineren. Achteraf zijn bijna alle vrouwen die ik de laatste jaren heb leren kenen en die ik vriendin mag noemen niet gevaccineerd. 

Het werkt

 Vorig jaar durfde ik het nog niet hardop te zeggen. Maar nu ik veel tuinliefhebbers in mijn omgeving hoor klagen fluister ik af en toe voorzichtig: ik heb geen slakkenplaag meer in mijn tuin. Ze zijn er nog wel maar zo weinig dat ik ze meestal gewoon laat zitten. Ik ben nog voorzichtig met planten waarvan ik weet dat slakken er dol op zijn: wietplanten, talinum paniculatum, witte melisse, turkse drakekop. Deze planten zaai ik voor en plant ik voorzichtig uit. Eerst 1 of een paar planten, de rest heb ik in reserve in de kas. Als het goed gaat en de planten staan er nog na een paar nachten, ga ik de rest uitplanten. Al hou ik altijd nog een paar achter de hand. De groentetuin heeft er nog niet eerder zo veelbelovend uitgezien. Krijg ik het eindelijk in de vingers of zijn de omstandigheden dit jaar heel gunstig.

Zo langzamerhand plant ik al het gezaaide uit. De twee kassen staan vol met tomaten en enkele peperplanten. In de groentetuin bieten gezaaid, bonen gelegd, snijbiet, courgette en komkommer geplant. De pompoenen willen nog niet goed opkomen. De rabarber slaat eindelijk aan en de uien en knoflook die ik in de herfst gepoot heb staan er prachtig bij. De aardbeien staan er goed bij en ook de rest van het fruit lijkt op een record oogst aan te sturen. Een prima voorjaar, niet zo warm en geen late nachtvorst. 

Bezoekers vinden de groentetuin een rommeltje, een prachtig rommeltje dat wel. Ik weet waar alles staat. Af en toe staan er nette meestal scheve rijtjes. Overal in de bedden staan bloemen en ook vaste groenten. Ik ben een fan van zeebiet, een betrouwbare snijbiet soort die jaren achter elkaar terug komt. Ook oerprei is fantastisch, gewone prei begin ik niet meer aan, dat wordt altijd snot. verder vind ik talinum paniculatum en mosterdblad erg lekker. Ook malva verticillata crispa en perilla zaai ik elk jaar.

De aardappelen heb ik onder karton gepoot. Ik doe niet erg streng aan vruchtwisseling. Alleen aardappelen komen elk jaar ergens anders. Daarna kan ik dat bed weer gebruiken voor andere groenten die nu nog in potjes staan, zoals boerenkool en spruitjes. 

Levenslust

 Ik fiets naar Elst. Op het trottoir loopt een mevrouw met een jonge hond. Het wordt een grote hond, zie ik aan de poten. Ik denk een Rhodesian Ridgeback. De mevrouw doet erg haar best om de hond te laten doen wat zij wil. Ik denk aan de hond te zien dat de mevrouw de hond teveel in een keurslijf wil dwingen. Het hondje ziet er niet gelukkig en levenslustig uit. Natuurlijk moet een jonge hond opgevoed worden. Het is een hele kunst een hond op te voeden zodat hij/zij meekan op visite, in de trein, in de bus, mee kamperen enz. Bij dat opvoeden is het belangrijk te blijven kijken naar het karakter van de hond. Een jonge hond moet af en toe

stout en ongehoorzaam mogen zijn, denk ik. Net als kinderen.

Hoe meer ik naar de natuur kijk en zoek naar intelligentie van de natuur, des te meer last heb ik van hoe we met dieren omgaan. Honden die nooit los mogen lopen, nooit mogen spelen met andere honden en alleen even snel worden uitgelaten terwijl de baas op de telefoon kijkt. Paarden die in een hok staan en alleen een paardenbak hebben om rondjes te lopen. En dan heb ik het nog niet over varkens, kippen en koeien.

Het heeft allemaal met elkaar te maken bedenk ik, terwijl ik de mevrouw voorbij fiets. Zoals ik bij het opvoeden van mijn kinderen probeerde te kijken naar wat en wie dat kind wilde zijn, zo heb ik ook geprobeerd mijn hond op te voeden en alles te leren wat nodig was zonder dat ze haar levenslust kwijtraakte en eigenheid hoefde in te leveren. 

En nu heb ik mijn tuin. Mijn tuin waar prachtige rode klaver en wilde geranium in de border groeit. Mijn tuin die me telkens weer verrast. Mijn tuin waarin ik keuzes maak en laat groeien wat ik graag wil, zonder de intelligentie van de natuur geweld aan te doen. 

Dromers in het voedselbos

 Fools en Dreamers

Dertig jaar geleden begon Hugh Wilson in Nieuw Zeeland met de aankoop van zogenaamd waardeloos geworden uitgeputte landbouwgrond. Nieuw Zeeland bestond vroeger bijna helemaal uit bos, daar was dertig jaar geleden nog maar 1% van over. Toen Hugh in de plaatselijke krant zijn plannen uiteenzette , namelijk door brem te laten groeien de gebieden te herbebossen, werd hij een fool en een dreamer genoemd. Een geuzenaam, wat Hugh betreft. In Nieuw Zeeland wordt brem als lastig onkruid gezien, dat je moet uitroeien. Hugh wist dat brem alleen in de volle zon groeit en zeer nuttig is om jonge aanplant te beschermen tegen de zon. Asl de bomen gaan groeien verdwijnt de brem vanzelf. De wetten van de natuur worden gebruikt om wat wij vernield hebben versneld te herstellen. Dertig jaar later zijn er honderden hectares bos aangegroeid en is iedereen in de omgeving bijzonder blij met het levenswerk van Hugh. 

Ook in Nederland zijn er de laatste jaren veel initiatieven, inmiddels regelmatig ondersteund door gemeentes en provincie, op het gebied van bosaanplant. Vooral de aanplant van voedselbossen heeft een vlucht genomen. Ook deze pioniers zullen te maken hebben gehad met tegenwerking en waarschijnlijk voor fools en dreamers zijn uitgemaakt. Ik kwam in het najaar van 2015 voor het eerst in aanraking met een voedselbos. Vanaf een groenmarkt, waar ik met de Veltkraam stond, werd er een excursie georganiseerd naar Voedselbos Ketelbroek. Er was nauwelijks belangstelling voor en ik kon nog mee. Ik was net begonnen met de aanleg van mijn tuin in Randwijk. Net als ik was Wouter 7 jaar daarvoor begonnen op een uitgeputte maisakker. Wouter vertelde over de verarmde grond, waar eerst pioniers geplant moesten worden om de grond voor te bereiden op fruit- en notenbomen. Ik had mijn fruitbomen in de woestijn geplant, volgens Wouter. Het kwartje viel, het moest helemaal anders. Niet mijn plan met de tuin moest voorop staan, maar herstel van de bodem. Opdringerig dicht bij Wouter liep ik mijn ogen uit en de informatie over al die bijzondere eetbare bomen en planten uit zijn mond te kijken. Hoewel ik met de informatie over het vruchtbaar maken van de bodem direct aan de slag ging, vond ik de informatie over het voedselbos ook verwarrend. Wat kan ik er mee in de tuin? Wil ik wel een voedselbos? in een voedselbos hoef je niets te doen, volgens Wouter. Hoe ga ik dan mijn dagen vullen? Ik vind tuinieren een van de leukste werkzaamheden die er zijn. Uiteindelijk is het een mengvorm geworden. Het is een eetbare tuin met veel voedselbosplanten en bomen, wilde planten, kruiden, groenten, bijenplanten, vogelhagen en diverse vijvers en wateropvang plaatsen. Ik experimenteer met meer of minder onderhoud, sinusmaaien, niet maaien, en niet ingrijpen bij plagen. Dat heeft achtereen volgens gezorgd voor een slakkenplaag (de eerste paar jaar) een woelmuizenplaag en dit jaar zijn er overal mieren. Dat zal ook wel weer overgaan. Door me te verdiepen in een voedselbos komen er veel planten, bessen, blad en noten bij die eetbaar zijn en min of meer geneeskrachtig. Het is een nieuw werk- en studiegebied voor mij als diëtist/herborist .

Leven van en in het bos

Voor de invoering van de landbouw zo'n 7800 jaar geleden en vooral voor de industrialisering 150 jaar geleden leefden wij vooral van het hetgeen de bossen ons te bieden hadden. Zowel wat betreft voeding als geneesmiddelen. Bossen hebben ons veel te bieden. Eetbare planten, bladeren, noten groeien zonder menselijk ingrijpen. Dat levert een kwaliteit die nergens te koop is. Bosproducten groeien op een levendige, rijke bodem, vol humus en met onderaardse schimmeldraden. Dit levert producten met etherische olie, antioxidanten, vitamines, mineralen en veel secundaire inhoudsstoffen. Fantastisch dat zoveel mensen geïnspireerd zijn en dat er voedselbossen aangelegd worden in heel Nederland. Een voedselbos maakt de grond vruchtbaar en zorgt voor een enorme toename van de biodiversiteit. Ook uitheemse, tot nu toe onbekende soorten worden in voedselbossen aangeplant, mits ze bestand zijn tegen ons klimaat. Voor mij als herborist een nieuwe uitdaging om informatie te zoeken over deze nieuwe eetbare min of meer geneeskrachtige planten.

Koken uit het bos

Voordat we de beschikking hadden over medicijnen, was voeding een van de belangrijkste maatregelen om in te zetten bij ziektes. Artsen schreven recepten en kookboeken. En bij de recepten werd vermeld bij welke kwalen de voeding ingezet moest worden. Ik zie nu in het voedselbos vooral chefkoks van dure restaurants oogsten. De kok van de Nieuwe Winkel winkelt elke week in het voedselbos van Wouter van Eck in Groesbeek en is bijzonder creatief in gerechten bedenken van de voedselbosproducten, heb ik me laten vertellen. Dat is inspirerend en leerzaam en fijn als voorbeeld. Het doel van deze kok is niet genezende voeding, maar exclusief plantaardig eten. Ik vind dat een taak van herboristen: genezende voeding uit het voedselbos op de kaart zetten. 

Inhoudsstoffen

Hoewel niet van alle bloemen, bladeren, vruchten en noten uit het voedselbos de genezende werking te vinden is in de literatuur, kun je wel uets zeggen over de inhoudsstoffen. Omdat alle struiken, bomen en platen groeien zonder hulp maken ze veel secundaire inhoudsstoffen om zichzelf in leven te houden. Bovendien is het waarschijnlijk dat de planten door het ontstaan van ondergrondse schimmelstructuren elkaar helpen de eventuele ontbrekende stoffen aan te leveren, 

Eetbare bomen en planten

De lijst met eetbare producten die in een voedselbos passen is heel lang. Een van de bosbewoners die vanwege de goede smaak, zeer populair is bij de kok van de Nieuwe Winkel is de Douglasspar-pseudotsuga menziesie. 

Deze bo is voor de keuken interessant. Je kunt het hele jaar oogsten. In mei/juni verschijnen de jong toppen die voelen zacht en soepel aan. Je kunt ze zo eten, de smaak is fris, citroenig, De rest van het jaar kun je de naalden oogsten. Je kunt ze in de keuken gebruiken, ze smaken naar citroen en rozemarijn. De naalden kunnen gedroogd en gemalen worden verwerkt in brood, rijst- of pasta gerechten.

Grove den-Pinus sylvestris

De naalden kunnen gebruikt worden om smaak te geven aan azijn of wodka en fijngehakt worden in zout. Dennen en sparren worden al vanoudsher ingezet bij aandoeningen aan de luchtwegen en vooral de etherisch olie werkt verlossend bij verkoudheid en is ontsteking remmend. Een bad met dennenolie werkt ontspannend en stimuleert de bloedsomloop.

Grote klis-Arctium lappa

Vooral de wortel is belangrijk vanwege de inuline, een probiotica voor de darmen. Inuline bevordert de aanmaak van goede darmbacteriën. Een manier om de wortel te bewaren is fermenteren. De wortels voorzichtig wassen (niet schillen) in dunnen schijfjes snijden en in een zeef afspoelen. Da zouten en 1 uur laten staan. in een beugelfles en met een blad afdekken, steen erop en opvullen met gezouten water. Sluiten en 2 tot 3 dagen op kamertemperatuur laten staan. Als het gaat bubbelen in de koelkast zetten. 

Zeebiet-Beta vulgaris maritima

Voorouder van de biet, snijbiet en de suikerbiet. Uit oude geschriften blijkt zeebiet al rond 800 voor Chr. en volgens Vreeken zelfs 2000 jaar voor Chr. gegeten te worden. Het is een ideale vaste plant waar je van kunt blijven plukken voor smoothies, soepen en stoofschotels. Groeit van nature langs de vloedlijn en stelt daarom prijs op af en toe een portie zeewierkalk. Blad, bloem, en stengel kunnen gegeten worden.

Wilde Kimchi

Vogelmuur, brandnetel, klaver, weegbree, schapezuring, paardenbloem, smalle weegbree, madeliefknopjes en wat nog meer aan eetbaar groen te vinden is.

5 koppen wild groen, 2 eetlepels zeezout, 1 lepel ansjovispasta of vissaus, 2 eetlepels fijngesneden gember, 2 tenen knoflook, 1 verse rode chilipeper, anderhalve liter water

Mix water met zeezout, doe de groenten en zout water in een grote pot. Plaats een gewicht op de groenten, deksel er op. eeen nacht laten staan. volgende dag gember, knoflook, chilipeper met ansjovispasta mengen. De kimchi zeven vocht bewaren. De ansjovispasta mengen met het zoute water. Alles in de pot. Drie dagen bij kamertemperatuur. Elke dag proeven, als de smaak goed is in de koelkast zetten.

Wilde zuurkool

Ik maak graag zuurkool van spitskool uit de groentetuin. Spitskool is al na 3 tot 4 dagen fermenteren zowel rauw als in stamppot eetbaar en erg lekker. Ik voeg eetbare wilde planten en bloemen toe aan de kool. Paardenbloemblad, zuring, goudsbloem-bloem, takje douglasspar.

Gedroogde kruiden

Knip in het najaar Sechuanpeper takken. Ris de bladeren en bessen van de takken en droog ongeveer 2 uur in een droogoven. Direct malen met een passe-vite. Dit levert heerlijk pittige poeder op geschikt voor soepen en sauzen. Dit werkt ook goed bij het blad van de toona sinensis. 

Er zijn nog veel meer leuke gerechten te bedenken met producten uit het voedselbos. Rozenbottelmosterd, duizendbladboter, engelwortel en berenklauwzaad als aromatisch kruid. Veel ongeopende knoppen zijn in te leggen in azijn als kappertjes. Van sommige planten gebruk je de knopjes na de bloei, zoals malvasoorten en roomse kervel. 

Laten we allemaal fools en dreamers zijn.

 

Is ecomodernisme de oplossing?

Hoe de crisis in de landbouw/veeteelt op te lossen? Die hoef ik niet op te lossen, maar ik kan er wel over fantaseren. Ik ben er van overtuigd dat we wereldwijd biologisch moeten gaan boeren en liefst biologisch dynamisch, meer aandacht en zorg voor de umwelt van het dier. Stoppen met gif en kunstmest is de enige mogelijkheid om de aarde niet verder te vervuilen. Kunstmest voedt de plant en we moeten de bodem voeden. Verder moeten we stoppen met het aanwijzen van natuurgebieden. Een natuurgebied, hek erom en paadjes erdoor heen om op zondag te wandelen of te fietsen. De hele aarde is een natuurgebied. We kunnen heel Nederland aanwijzen en inrichten als natuurgebied. De vervuilende industrie voor zover we die nog nodig hebben, daar wil ik niet al teveel over nadenken, concentreren we op èèn plek en daar zetten we een hek omheen. In de rest van Nederland komen verspreid over het land niet te grote boeren bedrijven met boeren die weer boer zijn en de dieren hebben weer namen. Zou je niet dieren die een naam hebben anders behandelen? Er komen plukboerderijen waar mensen hun eigen groenten gaan oogsten of pakketten ophalen voor wie dat niet wil. En natuurlijk kun je ook je groenten in de supermarkt kopen, dat is wel duurder want daar komen transportkosten bij. Het landschap wordt prachtig met stukjes kruidenrijk grasland omzoomd door heggen. Koeien in de wei met de kalfjes. Varkens in de modderpoel en ook de kippen lopen buiten in een boomgaard of bos. Kippen zijn tenslotte bosdieren. Tussen de landerijen vrijliggende fiets- en wandelpaden. 

De voorstanders van ecomodernisme lachen mij keihard uit. Biologische landbouw brengt veel te weinig op. We moeten grootschalig gangbaar boeren, dan hebben we zo min mogelijk grond nodig. Bovendien moet het afgelopen zijn met wonen op het platteland, dat kan niet meer. Neemt veel te veel grond in beslag. Iedereen moet in de stad gaan wonen. Dan kunnen we van de rest natuurgebied maken. Hek erom klaar. Ik hoor een voorstander van ecomodernisme op de radio. Hij is ook een van de makers van paved paradise. Enthousiast en overtuigend vertelt hij zijn verhaal. Hoe ik ook overtuigd ben van het nut en noodzaak van biologische produkten, niet alleen voor de aarde maar ook voor onze gezondheid, ik ga twijfelen. Ik twijfel aan de haalbaarheid. Zou er inderdaad te weinig voedsel van biologische akkers komen?

Een onderzoek gepubliceerd door de universiteit Wageningen steunt mij in mijn overtuiging. In het onderzoek wordt gekeken naar een Europees voedsel model. Het blijkt dat we voldoende biologisch voedsel kunnen verbouwen voor heel Europa op 30% van de grond die nu gebruikt wordt voor landbouw/veeteelt. Stoppen met vlees eten is niet de bedoeling, want een systeem met in beperkte mate dieren is gunstiger voor het bodem gebruik (minder) dan een systeem zonder dieren. Hoeveel vlees we kunnen blijven eten dat weet ik niet. Als het nodig om vlees, kaas, eieren en melk te rantsoeneren om onze aarde te redden vind ik dat prima. 

Ik voel me wel aangesproken door de makers van paved paradise. Ik snap ook dat niet iedereen een tuin kan hebben van 5000m2. Als je een stuk grond hebt, ben je ook verplicht je stinkende best te doen er samen met de natuur iets van te maken. In het dorp waar ik woon is een grote tuin geen uitzondering. Maar tuinieren samen met de natuur nog wel.